Je hebt een telescoop, en na een paar avonden buiten merk je dat de meegeleverde oculairs je beperken. Of je bent nog aan het oriënteren en vraagt je af wat je naast de telescoop zelf nog nodig hebt. Dit overzicht loopt de vijf accessoirecategorieën langs die er voor een telescoop echt toe doen: oculairs, barlowlenzen, monteringen, statieven en zonnefilters. Per categorie staat hier wat hij doet, wat hij ongeveer kost bij Astroshop.be, en wanneer een upgrade de moeite waard is, en wanneer je gewoon genoeg hebt aan wat je al hebt.
De vijf accessoirecategorieën in het kort
| Accessoire | Wat het doet | Richtprijs (Astroshop.be) | Wanneer nodig |
|---|---|---|---|
| Oculair | Bepaalt vergroting en beeldveld | vanaf €59 (1,25") tot €300+ (breedbeeld/2") | Als de meegeleverde oculairs te beperkt aanvoelen |
| Barlowlens | Verhoogt de effectieve vergroting van een bestaand oculair (meestal 2x tot 2,25x) | vanaf ca. €30-50 los, of gebundeld zoals de Baader-set voor €423 | Meer vergroting zonder meteen een nieuw oculair te kopen |
| Zonnefilter | Blokkeert vrijwel al het zonlicht voor veilige zonswaarneming | vanaf €28,90 (OD 5.0-folie) | Alleen bij zonswaarneming, dan verplicht, geen keuze |
| Montering | Draagt de telescoop en volgt (bij EQ/tracker) de hemelbeweging | vanaf €139-349 (eenvoudige AZ/tracker) tot €2.670+ (harmonic EQ) | Als de huidige montering trilt, slecht volgt, of je aan astrofotografie begint |
| Statief | Draagt de montering op de juiste waarneemhoogte | vaak al inbegrepen in een instapset (bv. €239 compleet) | Zelden apart nodig |
Oculairs, het accessoire met het grootste effect
Van alle accessoires verandert een ander oculair het waarneembeeld het meest direct. De vergroting van een telescoop-oculaircombinatie wordt bepaald door de brandpuntsafstand van de telescoop te delen door die van het oculair: een telescoop met 1200 mm brandpuntsafstand geeft met een oculair van 25 mm dus 48x vergroting, met een oculair van 4 mm loopt dat op tot 300x. Meer vergroting is niet automatisch beter, het beeldveld wordt kleiner naarmate de vergroting toeneemt, dus bij een hoge vergroting zie je een kleiner stukje hemel.
Oculairs komen in twee standaardmaten: 1,25 inch (de meest gebruikte, met brandpuntsafstanden tot ongeveer 32 mm) en 2 inch (tot ongeveer 55 mm, vooral gebruikt voor breedbeeld-lagevergrotingoculairs). Een concreet voorbeeld van dat laatste is de Omegon SWA 32 mm, een 2"-oculair met een schijnbaar beeldveld van 70° voor €149,00, een typisch lagevergrotingoculair dat je gebruikt om grote objecten zoals sterrenhopen in één keer te overzien, niet om ver in te zoomen op een planeet.
Voor een dieper uitgewerkte oculairkeuze, welke brandpuntsafstand bij welk budget past, zie onze aparte oculairgids.
Barlowlens en montering, vergroting en stabiliteit
Een barlowlens wordt tussen het oculair en de telescoopbuis geplaatst en vergroot het effect van elk oculair dat je erop zet, meestal met een factor 2x tot iets meer. De Baader Hyperion Universal Mark IV, een zoomoculair van 8-24 mm gecombineerd met een zoom-barlowlens, laat dat concreet zien: de barlow verandert het normale bereik van 8-24 mm in een bereik van 3,5-10,5 mm, een vergrotingsfactor van 2,25x, voor €423,00 als set. Een barlowlens is dus goedkoper dan een tweede set hogevergrotingoculairs, maar wel met een compromis in beeldkwaliteit ten opzichte van een los oculair met dezelfde brandpuntsafstand.
De montering draagt de telescoop en bepaalt of je hem handmatig moet bijsturen of dat hij een object blijft volgen. Een equatoriale (EQ) montering heeft een poolas die parallel aan de rotatie-as van de aarde staat, waardoor één gemotoriseerde as volstaat om een object te blijven volgen. Een azimutale (AZ) montering beweegt in twee onafhankelijke richtingen, op en neer, links en rechts, en is mechanisch eenvoudiger, maar heeft digitale sturing nodig om de hemelbeweging bij te houden. Bij Astroshop.be loopt de prijs voor monteringen sterk uiteen: de Omegon Segugio Tracker X Evo is een eenvoudige trackingmontering voor €349,00, terwijl de ZWO AM5N Harmonic Equatorial, een premium harmonic-drive-montering, €2.670,00 kost.
Een statief is in de praktijk zelden een losse aankoop. Het instappakket Omegon N 114/900 EQ-1 (€239,00) laat zien waarom: dat pakket bevat naast de telescoop en EQ-1-montering al een aluminium statief dat verstelbaar is van 70 tot 120 cm, plus twee oculairs, een 2x-barlowlens en een contragewicht. Wie een telescoop koopt, koopt meestal automatisch ook al een statief.
Zonnefilter, de enige accessoire die een veiligheidskwestie is
Bij elk ander accessoire op deze pagina gaat het om comfort of beeldkwaliteit. Bij een zonnefilter gaat het om je ogen. Een zonnefilter hoort vóór de opening van de telescoop, op de objectieflens of aan de voorkant van de buis, nooit achter het oculair. Filters die achter het oculair worden geschroefd, houden de instromende straling niet tegen, waardoor de telescoopbuis oververhit raakt. Volgens NASA kunnen deze glazen filters onverwacht barsten door oververhitting zodra de telescoop op de zon gericht staat, en kan netvliesschade sneller optreden dan de waarnemer zijn oog van het oculair kan wegtrekken.
Een echte, voor visuele waarneming veilige zonnefilterfolie zoals de Baader AstroSolar ECO-size Safety-folie (OD 5.0, 140 x 155 mm, €28,90) laat volgens de fabrikant slechts 1/100.000 van het zonlicht door en is aan beide zijden gecoat om speldenprikjes te voorkomen. Niet elke zonnefilterfolie is daarbij hetzelfde: Baader verkoopt ook een fotografiefolie met een lagere optische dichtheid (OD 3.8, €46,90) die expliciet als "alleen geschikt voor fotografie" wordt aangeduid, die laat te veel licht door om veilig visueel te gebruiken. Bij een zonnefilter is de specificatie dus geen keuze op smaak, maar een harde eis: OD 5.0 voor visuele waarneming, niets minder.
Voor de volledige veiligheidsprocedure, hoe je een filter controleert vóór gebruik, en wat je nooit met een zonnefilter moet doen, zie onze aparte zonnefiltergids.
Wat koop je als eerste?
Niet elk accessoire is voor iedereen onmisbaar. Als je vooral tevreden bent met wat je nu ziet, is er geen reden om te upgraden. Twijfel je toch, dan is dit de volgorde die in de praktijk het meeste oplevert:
Vind je het beeld met je huidige oculairs te beperkt, te weinig vergroting voor planeten, of te weinig beeldveld voor sterrenhopen, dan is een extra oculair de goedkoopste upgrade met het grootste zichtbare effect. Trilt je montering, of loop je een object steeds kwijt tijdens het volgen, dan zit het probleem niet in de optiek maar in de montering, en is dát waar je eerst in investeert. Wil je specifiek de zon bekijken, dan is een zonnefilter geen keuze die je met de andere twee afweegt: zonder correcte filter kijk je simpelweg niet naar de zon, punt.
FAQ
Welke accessoires bestaan er voor een telescoop, en wat doen ze echt?
De vijf belangrijkste zijn oculairs (bepalen vergroting en beeldveld), barlowlenzen (verhogen de vergroting van een bestaand oculair), monteringen (dragen en volgen), statieven (dragen de montering) en zonnefilters (maken veilige zonswaarneming mogelijk).
Welk accessoire verbetert de waarneming het meest voor het geld?
Een ander oculair, meestal. Het is de directste manier om vergroting of beeldveld aan te passen, en oculairs zoals de Omegon SWA 32 mm zijn er al vanaf onder de €150.
Is een extra oculair of een betere montering de betere eerste aankoop?
Dat hangt af van het probleem. Is het beeld zelf te beperkt (te weinig vergroting of beeldveld), kies dan een oculair. Is het probleem dat de telescoop trilt of een object niet kan volgen, dan zit het probleem in de montering.
Waar moet je op letten bij een statief of montering?
Bij een montering is het type, EQ voor astrofotografie of nauwkeurig volgen, AZ voor eenvoudigere handmatige bediening, belangrijker dan de prijs alleen. Een statief zit bij een instapset meestal al inbegrepen en hoeft zelden apart gekocht te worden.
Wanneer heb je een zonnefilter nodig?
Alleen als je de zon wilt waarnemen, dan is een filter met optische dichtheid 5.0, vóór de opening van de telescoop geplaatst, geen optie maar een harde veiligheidseis.
Bronnen
- [S001] Wikipedia (EN) : Eyepiece
- [S002] Wikipedia (EN) : Telescope mount
- [S003] Wikipedia (EN) : Solar filter
- [S004] Astroshop.be : Omegon SWA 32 mm oculair (2")
- [S005] Astroshop.be : Baader set met zoomoculair Hyperion Universal Mark IV en zoom Barlow-lens
- [S006] Astroshop.be : Baader filterfolie AstroSolar ECO-size Safety-folie OD 5.0
- [S007] Astroshop.be : Baader AstroSolar foto zonnefilterfolie OD 3.8
- [S008] Astroshop.be : Omegon Teleskoop N 114/900 EQ-1
- [S009] Astroshop.be : Omegon Montering Segugio Tracker X Evo
- [S010] Astroshop.be : ZWO Montering AM5N Harmonic Equatorial